send print
1- آیا دلایل عقلی بر وجود حضرت ولی عصر (عج) داریم؟
مقدمتا :
در ابتدا باید گفت که تقسیم علوم به عقلی و نقلی در فرهنگ اسلامی یک اصطلاح و قرارداد است که خالی از تسامح نیست؛ زیرا بسیاری از موضوعات و مسائل علوم نقلی نیز عقلی است و مستند به ارتکاز، فطرت و عقل می باشد و قبول آنها مبتنی بر قبول مبادی آنهاست و قبول مبادی آنها نیز مبتنی بر عقل است.
این تسامح در وضع اصطلاح علوم عقلی و نقلی به ادلّه نیز تسرّی یافته و بسیاری از ادلّه عقلی به علّت ذکر شدن در علوم نقلی، دلیل نقلی پنداشته شده و یا بالعکس دلیل نقلی به دلیل حضور در میان علوم عقلی، دلیل عقلی انگاشته شده و مرز میان دلیل عقلی و نقلی کاربرد هریک از آندو روشن شنده است. و این ابهام باعث شده گاهی در علومی که در حیطه نقل قرار دارد دلیل عقلی تلقّی شود و یا مسائلی که در حیطه عقل قرار دارد مستند به دلیل نقلی سوند.

حال با توجه به این مقدمه باید روشن شود که آیا مسئله مورد سوال جزو مسائلی است که باید با دلیل عقلی اثبات شود یا محتاج دلیل نقلی است، زیرا بسیاری از علوم تنها در اصول محتاج ادلّه عقلی هستند و بعد از اثبات اصول، فروع آن در حیطه ادلّه عقلی قرار نمی گیرد و باید از ادلّه نقلی استفاده کرد.
به عنوان مثال روش تحقیق و تحلیل در علم تاریخ و مسائل تاریخی باید بر اساس ادلّه عقلی باشد، ولی این بدان معنا نیست که حوادث و اتفاقات تاریخی نیز باید یا دلیل عقلی ثابت شود و مثلا برای وقوع جنگ جهانی دوم یا حمله مغول به ایران ... قیاس استثنایی یا شکل اول و ... اقامه شود؛ چراکه عقل در این موارد به نقل اکتفا می کند.
مسئله امامت نیز یکی از مسائل علم کلام است که در اثبات آن باید از ادلّه عقلی استفاده شود، اما سوال از تولد، زندگی و ... امام جزو مسائلی است که عقل با استفاده از نقل به تحقیق در آنها می پردازد.
متکلمین شیعه نیز در اثبات اصل امامت به ادلّه عقلی تمسک کرده، سپس درمسائل فرعی به ذکر ادلّه نقلی اکتفا کرده اند، چنان که محقق طوسی در کشف المراد در اثبات امامت به قاعده لطف که یک قاعده عقلی است تمسک کرده ، می نویسد :
« الامام لطف فیجب نصبه علی الله تعالی تحصیلا للغرض »
« وجود امام لطف است (هرلطفی بر خداوند واجب است البته نه اینکه تکلیف بر خداوند است بلکه لازمه کمال مطلق بودن خداوند است که لطف از جانب او باشد) پس نصب امام بر خداوند متعال برای تحصیل غرض واجب است »
به بیان دیگر تا وقتی که تکلیف ثابت است و مکلف هایی وجود دارند، عده ای هستند که مصون و محفوظ از خطا نیستند و باید امام معصوم و پیشوایی وجود داشته باشد تا آنها را هدایت کند و زمین یدون انسان کامل مانند جسم بدون روح است.

(البته دلایل عقلی بر اثبات امامت بیشتر از اینهاست که در جای خودش بحث می شود اگر خدا بخواهد)

بنابراین دلیل عقلی اقتضا می کند که در هرزمان باید امام و رهبری باشد. محقق طوسی بعد از اثبات امامت و اثبات اینکه امام باید معصوم باشد از خطا و گناه و امامتش منصوص از سوی پیامبر (ص) باشد می نویسد :
« و هُما مُختَصّانِ بعلی » « عصمت و نص پیامبر (ص) مختص به حضرت علی است »
و بعد به ذکر ادله وجود این دو صفت در حضرت علی (ع) می =ردازد و در نهایت در اثبات ائمه بعدی (ع) می فرماید :
« والنقل المتواتر دلّ علی الاحد عشر لوجوب العصمه و اتفائها عن غیرهم و وجود الکمالات فیهم »
« نقل متواتر دلالت بر امامت یازده امام بعد از حضرت علی (ع) می کند، چون عصمت امام واجب است و غیر اینها معصوم نیستند و تمام کمالات تنها در ائمه جمع است »

بنابراین اصل امامت و این که در هر زمان باید امام معصوم باشد تا حجت خداوند بر روی زمین باشد، محتاج دلیل عقلی است ولی اینکه آیا امام زمان (عج) به دنیا آمده و فرزند کیست یا القاب و اَسمای ایشان چیست محتاج دلیل نقلی است و عقل اقتضا می کند که از دلیل نقلی استفاده کنیم و چون وجود حضرت مهدی (عج) با ادلّه نقلی متواتر اثبات شده است و متواترات یکی از بدیهیات است، بنابراین می توان گفت که وجود احادیث متواتر در دین اسلام و حتی در سایر ادیان بر وجود امام مهدی (عج) و اذهان مورّخین و علمای شیعه و سنّی بر تولّد آن حضرت در قرن سوم همگی دلایلی هستند که مستند به ادلّه عقلی می باشند.در ذیل به یک روایت اشاره می شود تا نمونه ای از صدها روایت باشد:
« عن ابی غانم الخادم قال : وُلد لأبی محمد (علیه السلام) ولدٌ فسمّاه محمداً فعَرَضَه عَلی اصحابه یوم الثالث و قال : هذا صاحبکم من بعدی و خلیفتی علیکم و هو القائم الّذی تمتدّ اله الأعناق بالانتظار فإذا إمتلأت الارض جورا و ظلما فَرَجَ فملأها قسطا و عدلا » (بحارالانوار/ج51/ح5/دار احیاء التراث العربی/بیروت/1403)
« ابو غانم خادم می گوید : برای ابو محمد (علیه السام) فرزندی به دنیا آمد که نامش را محمد گذاشت و روز سوم او را بر یارانش نمایاند و فرمود : بعد از من این امام شما و جانشین من اشت، او همان قائم است که همگان منتظر اویند. پس زمانی که زمین از جور و ظلم پر گشت، قیام کند و آن را پر از قسط و عدل کند »